Монголын уран зохиолын өнөөгийн байдал гэхээсээ илүүтэй Монголын утга зохиолын шинэ мянган, зууны босгоор оюуны сэтгэхүйн цар нь ямар хэмнэл, айзам хүрээтэй орж байна вэ? гэдэг чухал дүгнэлт, гаргалгаа байх болов уу? өөрийнхөө уран зохиолыг бичиж, тандахын тулд бас хөрш орнууд, бусад хөгжингүй орнуудын байр, суурь хөгжлийг уншиж судлах нь чухал учраас миний бие гадаад хэлнээс эх хэлрүү минь буусан энэ цагийн яруу найрагчдын бүтээлүүдийг судлан уншихгүйгээр өөрийн хэр хэм хэмжээг тодорхойлох боломжгүй юм. Өнөөдөр яруу найрагчид маань хуучин цагийг бодвол давхар өөрийн эзэмшсэн мэргэжлийн дагуу гадаад хэлийг судлан суралцаж өөрийн хүсэл сонирхолоороо тухай улсынхаа яруу, найраг утга зохиолыг чамгүй сайн орчуулан ирээдүй хойчид хүргэж байгаад баярлах ёстой. Монголын орчуулагчдын холбооноос гадна социализмын үед Зөвлөлтийн утга зохиолын дээд сургууль амжилттай төгссөн зохиолч, орчуулагчид, яруу найрагч, шүүмжлэгчид маань өөрийн үүргийг нэр төртэй биелүүлж дэлхийн болоод ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байсан орнуудын бүтээлүүдийг маш сайн эх хэлнээ буулгаж ирсний уламжлал ч алдагдаагүй гэдгийг цохон тэмдэглэх хэрэгтэй. Дэлхий дээр хоёр л орон Утга зохиолын дээд сургуультай байгаа бөгөөд эхнийх нь М.Горькийн нэрэмжит утга зохиолын дээд сургууль ОХУ-ийн Москва хотод байдаг бол удаахь нь Улаанбаатар хот үүсэн байгуулагдсанаас хойш 20 орчим жил үйл ажиллагаагаа явуулсаар байна. Монголчуудын хамгийн нандин зүйлүүдийн нэг нь хэл бөгөөд үүнийгээ хамгаалах, түгээн дэлгэрүүлэх, уламжлалаа хадгалах үзэл бодол төрийн хэмжээнд очсон нь манай улсын нэг том бодлого болон хүүхэд залуучуудын дунд хэрэгжиж байна. Утга зохиолын тогтнол нь гадаад илэрхийлэл, уламжлалаа барьсан соёл оршдог тул уламжлал шинэчлэлийг хослуулсан үйл ажиллагаа явуулсаар ирсэн. Үүний тод жишээ нь аман зохиол хөгжсөн буюу аман яруу найргаар ярьдаг ард түмний хувьд ахуйгаас оюун санаа руу чиглэсэн томоохон бүтээлүүд ч туурвигдсаар байна. Төв азийн нүүдэлчдийн том соёлын өв, Монголын оюуны сор бүтээл нь Гэсэр, Жангар, Монголын нууц товчоо гэсэн оргил бүтээлүүд өдгөө дэлхийн утга зохиолын сан хөмрөгт алтан үсгээр бичигдэн хадгалагдсан байдаг. Энэ их уламжлал техник, технологийн эрин үед устах, мөхөх аюул улс орнуудыг нөмөрч ирээдүйн залуус дэлхийд ноёлох бодлоготой цөөн улсуудын далд сурталд автах явдал ЮНЕСКО-ийн гол зовлон болж байгаа билээ. Тэгвэл манай ард түмэн ирээдүйн залгамж халаагаа нялх балчираас нь эхлэн үлгэр, домог, туульсаар хүмүүжүүлж ерөнхий боловсролын сургалтад урлаг, уран сайхан бүх л төрөлд өөрийн өнгөрсөн зуунд бидний ой тойноос улс төрийн зорилгоор арчсан эртний хүчирхэг Монгол өв соёл сэргэн мандаж байна. Ялангуяа сүүлийн хорин жилийн хугацаанд “Монгол”, “Чингис хаан” гэсэн кино, роман, зохиол, найраглалууд утга зохиолын бүх төрөлд бичигдэж коммунизмд үзэл сурталдуулсан нийгэм ардчилал, чөлөөт сэтгэлгээгээр бидэнд эргэнирж түүхээ, шашдираа үнэнээр бичиж эхэллээ. Үнэнээр нь айдасгүй, өвөг дээдсээ бичиж, гайхуулах, бичих болсноороо бид хаана төөрч, оюун сэтгэлгээгээ алдаснаа олж авсан юм. Монголын уран зохиолын баялаг уламжилал дээр өсөн дэвжих өнөө цагийн авъяастнуудад бор зүрх, авъяасанд дулдуйдах бус боловсрол, мэдлэг дэлхийн уран зохиолын төвшин Монголд найраг хаана явааг сайн мэдэрч бичиж байна. Утга зохиолын үнэлэмжийг Англи, Францын утга зохиолын академи, Нобелийн шагналаар эсвэл бестселлер зохиолуудаар үнэлдэг дэлхийн түвшинд аялгуут Монгол хэлний гайхамшгийг илэрхийлсэн азийн өндөр соёл сэтгэхүй, оюун санааны эрх чөлөө уудам дэлгэр газар нутаг шигээ өргөн цартай гэдгийг бид бусдыг уншиж мэдэрдэгч гагц бидэнд эргүүлээд дэлхийд Монгол утга зохиол хөрвөн гарах бололцоо нэн ядмаг байгааг хэлэхгүй өнгөрч боломгүй санагдана. Үүндээ бид ч санаа амар байдагч гадаад харилцаа,  орчуулга зүй, хэлзүйг төр засгийн бодлогын түвшинд тавьж суртачилахгүй байгаагаас бид орхигдсон оюун санааны ертөнц болчихоод байна. Манайхан өөрсдийн утга зохиолыг түгээн сурталчилах, хөгжүүлэхэд тогтсон таашаал арга хэлбэрүүд олон бий. Шинэ номын баяр, уран үгсийн чуулган, оны шилдэг бүтээл шалгаруулах Алтан-Өд, шилдэг шүлгийн “Болор цом” наадам, номын үзэсгэлэн худалдаа гээд олон талаар сурталчилагдаж манай улс тогтсон уншигч, ойлголт ч өндөр түвшинд байсаар ирсэн. Цаашдаа ч байсаар байх болно. Монголын уран зохиолын сэтгэлгээ, оюун санаа уул ус, нутаг орноо нэвт шингээж айхуйгаа амьдчлах үзлээр олон уран бүтээлүүд бичигддэг. Тэнгэр шүтлэгтэй ард түмний оюун санаа, ахуйн соёлд орж ирсэн Буддын шашны хосолмол сэтгэлгээ хоорондоо нийцэж байгаль эхээ нүүдэлчин амьдрал, үүнээс урган гарах олон талд хэв шинжүүд нь эргээд зөн билэг, билэгдэл, мэдрэмж хүн байгалийн амьд харьцаагаарүүдэн бүтээгддэг. Монголын уран зохиолын гол сэдэв бол хүн чанарын дүр үргэлжилсэн үгийн зохиолд зонхилдог бол яруу найрагт эмзэглэл, санах сэрэх, сэрэмжлүүлэг, шаналал, ганихрал, зөн билэгдэл ихээхэн ноёлодог гэхэд болно. Мөн утга зохиолд ёгт хэллэг, домог зүй, холбоо үг эртний утга зохиолоос уламжлагдсан дайралцаа, ертөнцийн гурав, сургаалийн шүлгүүд ч одоо ихээхэн дэлгэрсээр байна. Энэ нь нэг ёсны Монгол шүлгийн хуучин хэлбэр дээр орчин үеийн аж амьдралыг шингээн буулгах уламжлал шинэчлэл юм.