Өнөөдөр буюу тавдугаар сарын 03-нд дэлхий даяар Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийг тэмдэглэж байна. НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей 1993 онд энэхүү өдрийг тунхагласнаас хойш хэвлэлийн эрх чөлөөг хамгаалах, хараат бус сэтгүүл зүйг дэмжих, сэтгүүлчдийн аюулгүй байдлыг хангах асуудлыг жил бүр онцлон хэлэлцсээр иржээ.

Хэвлэлийн эрх чөлөө нь ардчилсан нийгмийн суурь үнэт зүйлсийн нэг бөгөөд иргэд үнэн зөв, хараат бус мэдээлэл авах эрхийг баталгаажуулдаг. Төрийн ил тод байдал, хариуцлагыг хангах, нийгмийн хяналтыг хэрэгжүүлэхэд хэвлэл мэдээллийн үүрэг онцгой гэж үздэг байна.

2026 оны Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдрийн сэдвийг ЮНЕСКО-гийн “Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө болон хэвлэл мэдээллийн хөгжлийн дэлхийн чиг хандлага” тайланд тулгуурлан тодорхойлжээ. Энэ удаагийн уриа болох “Энх тайван ирээдүйг бүтээх нь” нь хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн орчны чанар нь нийгмийн тогтвортой байдал, энх тайванд хэрхэн нөлөөлдөгийг онцолж байна.

Энэ хүрээнд Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний 2026 оны олон улсын бага хурал тавдугаар сарын 4-5-нд Замби улсын нийслэл Лусака хотноо зохион байгуулагдана. ЮНЕСКО болон Замбийн Засгийн газраас хамтран зохион байгуулах уг арга хэмжээнд сэтгүүлчид, бодлого боловсруулагчид, технологийн салбарын төлөөлөл, судлаачид болон иргэний нийгмийн байгууллагууд оролцож, хэвлэл мэдээлэл, технологи, хүний эрхийн огтлолцлын асуудлыг хэлэлцэхээр төлөвлөжээ.

Гэсэн хэдий ч дэлхий даяар хэвлэлийн эрх чөлөө ноцтой сорилтуудтай тулгарсаар байна. Олон улсын байгууллагуудын мэдээлснээр сүүлийн жилүүдэд сэтгүүлчдийн эсрэг халдлага, дарамт шахалт, цензур, баривчилгаа нэмэгдэх хандлагатай байна. Тухайлбал, UNESCO-гийн мэдээллээр 2006–2023 онд 1,600 гаруй сэтгүүлч ажил үүргээ гүйцэтгэж яваад амиа алдаад байгаа бол Committee to Protect Journalists-ийн судалгаагаар 2023 онд дэлхий даяар 320 гаруй сэтгүүлч шоронд хоригдож байсан нь сүүлийн жилүүдийн өндөр үзүүлэлтэд тооцогдож байна. Мөн ийм төрлийн гэмт хэргийн 80 гаруй хувь нь шийдэгдэлгүй үлддэг нь хэвлэлийн эрх чөлөө бодит эрсдэлд байгааг илтгэж байна. Зарим тохиолдолд мөрдөн сурвалжлах сэтгүүл зүйн ажлын улмаас сэтгүүлчид хэлмэгдэж, дарамтад өртөх нь ч бий.

Мөн сүүлийн жилүүдэд дижитал орчин дахь худал мэдээлэл, цахим халдлага, хиймэл оюун ухаанд суурилсан мэдээллийн эрсдэлүүд нэмэгдэж байгаа нь хэвлэл мэдээллийн салбарын өмнө шинэ сорилт болж байна. Энэ нь зөвхөн сэтгүүлчдийн аюулгүй байдал төдийгүй иргэдийн үнэн зөв мэдээлэл авах эрхэд шууд нөлөөлж буйг мэргэжилтнүүд онцолдог.

Монгол Улсын хувьд хэвлэлийн эрх чөлөөний үзүүлэлт олон улсын үнэлгээгээр дунд түвшинд үнэлэгддэг ч мэдээллийн байгууллагын хараат бус байдал, сэтгүүлчдийн мэргэжлийн ёс зүй, эдийн засгийн хараат байдал зэрэг асуудал анхаарал татсаар байна. Түүнчлэн цахим орчин дахь баталгаагүй мэдээллийн тархалт нэмэгдэж байгаа нь мэдээллийн чанарт сөргөөр нөлөөлөх болсон.

Иймд Дэлхийн хэвлэлийн эрх чөлөөний өдөр нь зөвхөн сэтгүүлчдийн баяр бус, харин иргэн бүрийн мэдээлэл авах эрх, ардчиллын үнэт зүйлсийг хамгаалахыг сануулсан өдөр хэвээр байна. Хэвлэл мэдээллийн хараат бус байдлыг дэмжих, сэтгүүлчдийн аюулгүй орчныг бүрдүүлэх, үнэн зөв мэдээллийн экосистемийг бий болгох нь улс орон бүрийн өмнө тулгамдсан чухал зорилт хэвээр байна.